«…Հա՛րս, աղջիկներուդ գործ տուր, թո՛ղ սորվին, որ աս տունէն զատ ուրիշ տուն ալ կայ (այսինքն պսակուելով այլ տուն պիտի երթային եւ հետեւաբար պէտք էր աշխատիլ սորվէին)…» Մեծ հօրս կամ մեծ մօրս հրամայական ձայնը կը լեցնէր տունը։ Ոչ հայրս, ոչ ալ մայրս կրնային հակաճառել։ Մայրս աչքով, ձեռքով նշան կ՚ընէր, որ ձայն չհանէինք եւ ինչ որ կար մեր ձեռքը ձգէինք ու տան գործերուն օգնէինք։
Երկրէն եկած ու մեծ եղեռնը տեսած ծերունիներ էին անոնք, որոնք տակաւին այդ երկրին սովորութիւնններով կ՚ապրէին. օրինակ մենք հօրս պապա չէինք կանչեր՝ այլ հայրիկ. «պապան ո՞րն է», կ՚ըսէին. մեծ հօրս ալ մեծ հայրիկ կը կանչէինք, իսկ մեծ մօրս՝ մեծ մամա. «Նէնէ եղեր, թուրքերը կ՚ըսէն նէնէ, տէտէ»։
Բայց մեծ հայրս ու մեծ մայրս թրքախօս էին, հայերէն չէին գիտեր, հակառակ անոր որ հօրեղբայրներս ու հայրս հայախօս էին, նոյնիսկ ֆրանսերէն կը խօսէին։ Թէեւ մեծ մայրս հայերէն կը հասկնար, բայց չէր խօսեր։ Յաճախ հայերէնով կ՚երգէր «Եկեր է գարուն, սոխակը սիրուն» երգը ու կը յուզուէր, որովհետեւ այդ մէկը զինք իր նահատակ եղբօր կը յիշեցնէր։
Մեծ հայրս ու մեծ մայրս կը պահանջէին, որ իրենց ներկայութեան թրքերէն խօսէինք, որպէսզի հասկնայինք։ Անշուշտ, որ մեր հիւրերն ու դրացիներ մեզի հետ հայերէն կը խօսէին, որուն համար մեծ մայրս կը նեղանար ու կը մրթմրթար. «Ամէն հայերէն խօսող երկինք պիտի համբառնայ, մենք ալ փեշերնէն կախուած պիտի ելլենք», կ՚ըսէր։ Յառաջացած տարիքնին չէին կրցած հայերէն սորվիլ եւ ատի իրենց տարտ մնացած էր։
Անոնք ջարդի ժամանակ իրար կորսնցուցած էին, բայց եւ այնպէս ամիսներ ետք դարձեալ իրար գտած էին։ Անոնք սիրոյ թռչուններու պէս կ՚ապրէին։ Տեղ չէին երթար, չէին ալ կրնար երթալ։ Անկողինը միշտ բաց էր իրենց համար։ Օրուան մէջ ալ յաճախ կը պառկէին-կ՚ելլէին ու կը սկսէին եղեռնէն պատմել, որ վերջ չէր ունենար։
Մեծ հայրս պատմելու կը սկսէր, քիչ անց մեծ մայրս կը միջամտէր՝ «դուն յոգնեցար, կեցի՛ր, ես շարունակեմ» ըսելով՝ պատմութեան թելին ծայրը ձեռք կ՚առնէր, որ վերջակէտ չունէր եւ չէր ալ ունենար։
Ժամանակ մը հասաւ, երբ հեռատեսիլները տուներուն մէջ ընդհանրացան։ Հայրս ալ ճար մը ըրած մեզի ալ սեւ-ճերմակ հեռատեսիլ մը բերաւ։ Կը յիշեմ, որ դժուար կը սպասէինք ժամը 7-ն, որպէսզի յայտագիրները սկսէին, իսկ երբ սկսէին, մեծ հայրս ու մեծ մայրս հօրս կամ եղբօրս կ՚ըսէին, որ իրենց հետ մնան սենեակին մէջ հեռատեսիլ դիտելու՝ «չըլլայ, թէ յանկարծ հեռատեսիլի մարդիկը դուրս ելլեն» կ՚ըսէին եւ հեռատեսիլին տակն ու վրան կը քննէին՝ հասկնալու համար, թէ ուրկէ՛ եւ ինչպէ՛ս մտած են այն մարդիկը հոն եւ թէ ե՛րբ եկած էին որ իրենք չէինք տեսած անոնց գալը։ Պատահեր, որ ծանուցում տար եւ ան ալ սափրուելու՝ «վա՜յ, վա՜յ» կը կանչէր մեծ մայրս, «Սա չամըչցած մարդը մեր հիւրանոցը եկած կը սափրուի, տէ՛, վռնտեցէ՛ք, ի՞նչ կը սպասէք»։ Քնանալու ժամանակ ալ մեզի կ՚ըսէր՝ «Ամէն մարդ իր անկողինը, ես կը սպասեմ ասոնց երթալը»՝ մատնանշելով հեռատեսիլին։ Միջոցին, եղբայրս կամ հայրս կոճակը կը սեղմէին ու հեռատեսիլը կը մարէր։ «Տեսա՞ք, ձեզի կ՚ըսեմ, թէ ասոնք մեր խօսքը մտիկ չեն ըներ, կը վռնտեմ ու դեռ չեն երթար։ Շո՛ւտ, դուռը կղպեցէ՛ք, ներս թող չի՛ մտնեն»։
Մեծ հայրս ու մեծ մայրս մէկական կերպարներ էին։
Ամէն լոգանքէ ետք ալ մեզմէ կը պահանջէին, որ ձեռքերնին համբուրէինք։ Ասի իրենց կողմէն դրուած օրէնք մըն էր։ Ճաշը առանց աղօթքի չէինք կրնար ուտել, եւ կարեւոր էր, որ բոլորս սեղանին շուրջ ըլլայինք՝ բացակայիլ կամ ուշանալ ընդունելի չէր։ Պէտք էր անոնք սկսէին ուտել եւ ան որ կշտանար չէր կրնար սեղանէն ելլել, այլ լուռ ու մունջ իր աթոռին վրայ պէտք էր սպասէր. «Մի՛ խօսիք, որ հրեշտակներն ալ մեզի հետ ճաշեն», կը յիշեցնէր մեծ մայրս։ Տան մէջ վիճաբանութիւն կը ծագէր, եթէ սխալմամբ անոնց ներկայութեամբ ըսէի, թէ մազերս քիչ մը կտրել պէտք է։ Օ՜հ, իրաւունք չունէի։ Ինչպէ՞ս կը յանդգնէի անոնց ներկայութեամբ առանձինս որոշում առնել՝ «աղջիկներուն մազը երկար, լեզուն ալ կարճ պէտք է ըլլար»։
Ինչ որ ալ ըլլայ, տունին մէջ մեծ հայրն ու մեծ մայրը օրհնանք ենք։ Տան մթնոլորտը ուրիշ կ՚ըլլայ։ Անոնց խրատներն ու ցուցմունքները, կեանքի փորձառութիւններն ու ջարդին իրենց ապրած հոգեկան յուզումնալից պատմութիւնները անպայման, որ հետք մը կը ձգեն վրադ…
Մինչեւ օրս, երբ ծերունի մը տեսնեմ, կը յիշեմ իմ մեծ հայրս ու մեծ մայրս. պահ մը երեւակայութեանս մէջ կ՚ուրուագծուին անոնց դիմանկարը, ականջիս մէջ կը լսեմ անոնց յաճախ կրկնած մէկ պատգամը՝ «Օտար երկրի մէջ տուն մի՛ շինէք, մնայուն չէք, գացէ՛ք մայր երկիր, շէնցուցէ՛ք. հո՛ն է մեր բոլորիս բոյնը, թող ականջնիդ օղ ըլլայ»։ «Ինքնաշարժ մի՛ գնէք, ձեր ինքնապաշտպանութիւնը ապահովեցէ՛ք»՝ երկրորդ օղը։ «Մէկուն մի՛ վստահիք, դուք ձեր բազուկի ուժին եւ երկաթի կտորին վստահեցէք»։
Որքան իրաւացի էին այս խրատները։ Երբ սկսէին պատուիրաններուն, մենք ալ կ՚ըսէինք՝ «Է՜հ, գիտենք, նոր բան մը ըսէք», «Հա՛», կ՚ըսէր մեծ հայրս, «Ասոնք լաւ սորվեցէք, կարեւորը ա՛ս է, յետոյ կը նայինք»։
Օր մըն ալ տեսայ, որ եղբօրս ծունկին քով նստեցուցած կը խրատէր առանձին՝ «տե՛ս տղաս, զէնքը, ձին եւ կինը մէկուն չեն տար, ատ ալ միտքդ պահէ»։
Է՜հ մեծ հայր, եթէ հիմա ողջ ըլլայիր…
